Diyabetik Ayak Bakımı Nasıl Yapılır? Riskler ve Tedavi

Diyabetik ayak bakımı, kan şekerinin uzun süre yüksek seyretmesine bağlı olarak gelişen sinir hasarı ve dolaşım bozukluklarını önlemek amacıyla her gün yapılan düzenli ayak kontrolü, nemlendirme ve doğru ayakkabı seçimi adımlarından oluşur. Şeker hastalarında ayak yarası oluşumunu engellemenin en etkili yolu, ayakları her akşam ılık suyla yıkamak, parmak aralarını tamamen kurulamak ve en ufak bir kızarıklıkta vakit kaybetmeden bir uzmana danışmaktır. Kasım ayındaki Dünya Diyabet Günü farkındalığı kapsamında, yaşam kalitenizi doğrudan etkileyen ve günlük alışkanlıklarla kontrol altında tutulabilen bu hassas konuya yakından bakıyoruz.

• Diyabetik ayak, sinir hasarı (nöropati) ve damar tıkanıklığı sonucu gelişir.
• Ayaklarda his kaybı, karıncalanma ve üşüme en yaygın ilk belirtilerdir.
• Her gün ayna yardımıyla ayak tabanı ve parmak araları kontrol edilmelidir.
• Tırnaklar düz kesilmeli, köşeleri derin alınmamalıdır.
• Çıplak ayakla evde veya dışarıda kesinlikle dolaşılmamalıdır.
• Açık yaralar, renk değişimleri veya kötü koku acil tıbbi müdahale gerektirir.

Diyabetik Ayak Nedir?

Diyabetik ayak, uzun süreli diyabet (şeker hastalığı) öyküsü olan bireylerde, bacak ve ayaklardaki sinirlerin veya kan damarlarının hasar görmesi sonucu ortaya çıkan klinik bir tablodur. Tıp dilinde diyabetik nöropati olarak bilinen sinir hasarı, ayaklardaki ağrı, sıcaklık ve dokunma hissini azaltır. Bu his kaybı nedeniyle ayağınıza batan bir cismi, vuran bir ayakkabıyı veya sıcak su yanığını hiç acı duymadan günlerce fark edemeyebilirsiniz.

Eş zamanlı olarak gelişen periferik arter hastalığı (damar daralmaları) ise dokulara yeterli oksijen ve besin gitmesini engeller. Hücrelerin kendini yenileme kapasitesi düştüğü için en ufak bir çizik bile hızla büyüyerek kapanması zor bir yaraya dönüşebilir. Toplumda diyabet teşhisi almış her dört kişiden birinin yaşamı boyunca en az bir kez ayak sorunu yaşadığı bilinmektedir. Özellikle kan şekeri kontrolsüz seyreden hastalarda bu tablo çok daha hızlı gelişir. Hastalığın erken dönemlerinde alınacak basit önlemler, ileride yaşanabilecek ciddi doku kayıplarının önüne geçer.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Diyabetik ayak sorunlarının temel nedeni, kanda sürekli yüksek seyreden glikozun (şekerin) zamanla vücudun uç noktalarındaki kılcal damarlara ve sinir kılıflarına zarar vermesidir. Kan akışının yavaşlaması dokuların beslenmesini bozarken, otonom nöropati adı verilen durum ter bezlerinin çalışmasını etkileyerek ciltte aşırı kuruluğa ve derin çatlaklara yol açar. Bu çatlaklar, bakterilerin deri altına inmesi için açık bir kapı görevi görür.

Risk faktörlerinin başında uzun yıllardır diyabet hastası olmak ve HbA1c (üç aylık kan şekeri) seviyelerini hedef aralıkta tutamamak gelir. Sigara kullanımı, damar çeperlerini daralttığı ve kanın oksijen taşıma kapasitesini düşürdüğü için dolaşım bozukluğunu hızlandıran en büyük tetikleyicilerden biridir. Fazla kilo, ayak tabanına binen basıncı artırarak nasır oluşumuna zemin hazırlar. Yanlış ayakkabı seçimi de sürtünmeye bağlı doku zedelenmelerini başlatır. Ailesinde diyabet öyküsü olanların kan değerlerini düzenli takip etmesi gerekir. Konuyla ilgili daha detaylı bilgi için Gizli Şeker Nedir? Paketli Gıdalardaki Tehlike başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz.

Belirtileri

Şeker hastalarında ayak sorunları genellikle yavaş ve sinsi bir şekilde ilerler. İlk evrelerde hastalar genellikle geceleri istirahat halindeyken artan karıncalanma, iğne batma hissi veya yanma gibi şikayetler yaşar. Ayak uyuşması şeker hastalığının sinirleri etkilemeye başladığının en belirgin işaretlerinden biridir. Zamanla bu his kaybı o kadar belirginleşir ki, hastalar ayaklarının yere bastığını, terliğin ayaktan çıktığını veya suyun sıcaklığını hissetmekte zorlanabilirler.

İlerleyen aşamalarda ciltte gözle görülür yapısal değişiklikler başlar. Ayak derisi kurur, pullanır ve topuklarda kalınlaşmalar oluşur. Cilt renginde solukluk, morarma veya bölgesel kızarıklık gözlemlenebilir. Ayaklarda sürekli bir üşüme ve soğukluk hissi, damar tıkanıklığının habercisi olabilir. En ciddi belirtiler ise ayak tabanında, parmak aralarında veya topukta ortaya çıkan, genellikle ağrısız olan açık yaralardır (ülserler). Motor sinirlerin etkilenmesine bağlı olarak ayak yapısında şekil bozuklukları, parmakların içe kıvrılması (çekiç parmak) ve tırnaklarda kalınlaşma da sık karşılaşılan diğer bulgulardır.

Tanı: Hastanede Nasıl Teşhis Edilir?

Diyabetik ayak tanısı, hastanın şikayetlerinin dinlenmesi ve hekimin yapacağı detaylı bir fiziki muayene ile başlar. Hekiminiz öncelikle ayaklarınızdaki cilt yapısını, tırnakları, renk değişimlerini, nasırları ve olası şekil bozukluklarını gözlemler. Ayak sırtındaki ve bilekteki nabızlar elle kontrol edilerek kan akışının durumu hakkında ilk fikir edinilir.

Sinir hasarının boyutunu ölçmek için monofilaman testi adı verilen ağrısız bir yöntem uygulanır. Bu testte, ince naylon bir tel ayak tabanının belirli noktalarına hafifçe bastırılarak hastanın basıncı hissedip hissetmediği kontrol edilir. Ayrıca diyapazon adı verilen titreşimli bir alet kullanılarak derin duyu hissi değerlendirilir. Dolaşım bozukluğundan şüphelenilen durumlarda, Ayak Bileği-Kol İndeksi (ABI) ölçümü yapılır ve bacaklardaki kan akışını detaylı görmek için Doppler ultrasonografi çekilir. Eğer ayakta açık bir yara veya enfeksiyon varsa, yaranın derinliğini ve kemiğe ulaşıp ulaşmadığını anlamak için röntgen veya MR (Manyetik Rezonans) görüntüleme istenebilir. Gerekli durumlarda yaradan sürüntü örneği alınarak enfeksiyona neden olan bakteri türü laboratuvarda tespit edilir.

Diyabetik Ayak Bakımı ve Tedavisi

Tedavinin en önemli ayağını, evde her gün titizlikle uygulayacağınız koruyucu diyabetik ayak bakımı oluşturur. Ayaklarınızı her akşam ılık (asla sıcak değil, dirseğinizle sıcaklığını kontrol edin) su ve tahriş etmeyen bir sabunla yıkayın. Yıkama sonrası, özellikle mantar oluşumunu engellemek için parmak aralarınızı yumuşak bir havluyla nazikçe, sürtmeden tamamen kurulayın. Cilt kuruluğunu önlemek için ayak sırtına ve tabanına üre bazlı nemlendirici krem sürün, ancak kremi parmak aralarına sürmekten kesinlikle kaçının. Tırnaklarınızı banyodan sonra yumuşamışken düz bir şekilde kesin, köşeleri derin oymayın ve keskin kenarları kağıt törpü ile yumuşatın. Ayakkabı seçiminin ayak sağlığındaki rolü hakkında Yanlış Terlik Seçimi Topuk Çatlağına Yol Açar mı? içeriğimize göz atabilirsiniz.

Hastanede uygulanan tedaviler ise yaranın ve dolaşımın evresine göre değişir. Şeker hastalarında ayak yarası mevcutsa, öncelikle yara üzerindeki iyileşmeyi engelleyen ölü dokular cerrahi aletlerle temizlenir (debridman). Enfeksiyon saptanmışsa, laboratuvar kültürüne uygun antibiyotik tedavisine başlanır. Yaraya binen yükü tamamen sıfırlamak iyileşmenin temel şartıdır; bunun için özel alçılar (Total İletişim Alçısı), basınç dağıtıcı tabanlıklar veya özel ortopedik ayakkabılar reçete edilir. İleri derece damar tıkanıklıklarında ise kalp ve damar cerrahisi devreye girerek balon, stent (anjiyo) veya bypass ameliyatları ile ayağa giden kan akışını yeniden sağlar. Tedavi süreci sabır gerektirir ve hastanın kan şekeri kontrolüne bağlı olarak birkaç haftadan aylara kadar uzayabilir.

Komplikasyonlar ve Risk Grupları

Diyabetik ayak sorunları zamanında fark edilip doğru tedavi edilmediğinde, yaşamı tehdit eden ve geri dönüşü olmayan ciddi komplikasyonlara yol açar. Açık yaralardan giren bakteriler hızla çoğalarak derin doku enfeksiyonlarına, apselere ve kemik iltihabına (osteomiyelit) neden olabilir. Dokulara yeterli kan gitmemesi durumunda hücreler ölür ve siyah renkli kangren tablosu ortaya çıkar. Kangren geliştiğinde, enfeksiyonun kana karışarak tüm vücuda yayılmasını (sepsis) durdurmak ve hastanın hayatını kurtarmak amacıyla parmak, ayak veya bacağın bir kısmının cerrahi olarak kesilmesi (amputasyon) gerekebilir.

Bu komplikasyonlar açısından en yüksek risk grubunda, kan şekerini diyet ve ilaçlarla kontrol altına alamayan, HbA1c değeri sürekli yüksek seyreden hastalar yer alır. Ayrıca 10 yıldan uzun süredir diyabet hastası olanlar, yoğun sigara içenler, böbrek yetmezliği bulunanlar ve diyabete bağlı görme kaybı yaşayanlar büyük risk altındadır. Görme sorunu olan hastalar ayaklarındaki küçük çizikleri, nasır altı kanamaları veya renk değişimlerini fark edemedikleri için yaralar genellikle çok geç aşamada tespit edilir. Bu nedenle risk grubundaki bireylerin günlük ayak kontrollerini mutlaka bir ayna yardımıyla veya yakınlarının desteğiyle yapması gerekir.

Ne Zaman Hekime Başvurmalı?

Ayaklarınızda normalden farklı bir durum hissettiğinizde veya gözlemlediğinizde vakit kaybetmeden tıbbi destek almanız büyük önem taşır. Kendi kendinize evde yara tedavisi yapmaya çalışmak, süreci daha da kötüleştirebilir. Aşağıdaki belirtilerden herhangi birini fark ederseniz aynı gün içinde hekiminize başvurmalısınız:

• Ayak veya parmaklarda aniden ortaya çıkan kızarıklık, şişlik veya bölgesel ısı artışı.
• Ciltte su toplanması, su kabarcıkları, çatlaklar veya nasır altı kanamalar.
• Ayaktan, parmak aralarından veya ayakkabıdan gelen alışılmadık kötü koku.
• Ayak tabanında, topukta veya parmaklarda açılan, ağrılı veya ağrısız yüzeysel yaralar.
• Tırnak batması, tırnak çevresinde iltihaplanma veya tırnakta renk değişimi.
• Ayak renginde ani solukluk, morarma veya siyahlaşma.

Eğer ayak yaranızla birlikte yüksek ateşiniz veya titremeniz varsa, kızarıklık hızla bileğe veya bacağa doğru yayılıyorsa, yaradan sarı/yeşil iltihap akıyorsa, ani ve çok şiddetli bir ayak ağrısı başladıysa veya bilincinizde bulanıklık hissediyorsanız bu durum kana mikrop karıştığının işareti olabilir. Böyle bir tabloda hiç beklemeden 112 Acil Çağrı Merkezi'ni aramalı veya en yakın hastanenin acil servisine başvurmalısınız.

BHT CLINIC İstanbul Tema Hastanesi'nde Süreç

BHT CLINIC İstanbul Tema Hastanesi olarak, diyabetik ayak gibi çok disiplinli ve hassas bir yaklaşım gerektiren rahatsızlıklarda deneyimli uzman kadromuzla yanınızdayız. Hastanemize başvurduğunuzda, ayak sağlığınızla ilgili detaylı değerlendirmeler Podoloji bölümümüzdeki uzman podologlarımız ve ilgili uzman hekimlerimiz (Endokrinoloji, Ortopedi, Kalp ve Damar Cerrahisi, Enfeksiyon Hastalıkları) tarafından koordineli bir şekilde yapılır. Uluslararası JCI kalite standartlarına sahip hijyenik koşullarda gerçekleştirilen medikal ayak bakımı ile nasır, batık tırnak ve cilt kuruluğu gibi sorunlara erken müdahale edilerek yara oluşumu riski en aza indirilir.

Randevunuza gelirken kullandığınız diyabet ilaçlarının güncel listesini, daha önce yapılmış kan tahlillerinizi ve günlük hayatta en sık giydiğiniz ayakkabıları yanınızda getirmeniz, kişiye özel tedavi planlaması açısından son derece faydalı olacaktır. Beklenmedik yara açılmaları, ani renk değişimleri veya enfeksiyon şüphelerinde 7 gün 24 saat hizmet veren donanımlı acil servisimiz kesintisiz tıbbi destek sunar. Hastanemize ulaşmak, süreç hakkında detaylı bilgi almak veya randevu oluşturmak için 0850 811 34 00 numaralı çağrı merkezimizi arayabilir ya da web sitemiz üzerinden randevu sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Şeker hastalarında ayak yarası ne kadar sürede iyileşir?

Yaranın iyileşme süresi; yaranın derinliğine, enfeksiyonun şiddetine, hastanın kan şekeri seviyesine ve ayağa giden kan akışının kalitesine bağlıdır. Erken fark edilen ve dolaşım sorunu olmayan yüzeysel yaralar uygun bakımla birkaç hafta içinde kapanabilirken, derin, kemiğe ulaşmış veya damar tıkanıklığı eşlik eden yaraların tedavisi aylar sürebilir.

Diyabetik ayak bakımı için hangi kremler kullanılır?

Genellikle üre bazlı, cildi yoğun şekilde nemlendiren, su kaybını önleyen ve cilt bariyerini güçlendiren medikal kremler tercih edilir. Ancak kullanılacak kremin içeriğine, üre oranına ve kullanım sıklığına mutlaka hekiminiz veya podoloğunuz karar vermelidir. Mantar enfeksiyonuna zemin hazırlayabileceği için kremler asla parmak aralarına sürülmemelidir.

Ayak uyuşması şeker hastalığının kesin belirtisi midir?

Ayak uyuşması diyabetik nöropatinin en yaygın belirtilerinden biri olsa da tek başına diyabet tanısı koydurmaz. Bel fıtığı, B12 vitamini eksiklikleri, tiroid sorunları veya farklı dolaşım bozuklukları da ayaklarda uyuşmaya neden olabilir. Kesin nedenin belirlenmesi için detaylı bir nörolojik muayene ve kan tahlilleri şarttır.

Diyabetik ayakkabı nasıl olmalıdır?

Diyabetik ayakkabılar; içi dikişsiz, yumuşak ve esnek deriden yapılmış, parmak uçları (bombe kısmı) geniş ve ayağı hiçbir noktadan sıkmayan özellikte olmalıdır. Tabanı, yürüyüş sırasında ayağa binen basıncı eşit dağıtacak şekilde tasarlanmalı, ayakkabı hava alabilen malzemeden üretilmeli ve ayarlanabilir bağcık veya cırt cırt sistemine sahip olmalıdır.

Pedikür yaptırmak şeker hastaları için zararlı mı?

Güzellik salonlarında yapılan standart pedikür işlemleri, sterilizasyon eksiklikleri, enfeksiyon riski ve kesici aletlerle doku zedelenmesi ihtimali taşıdığı için diyabet hastalarına kesinlikle önerilmez. Bunun yerine, steril tıbbi cihazlarla ve anatomi eğitimi almış uzman podologlar tarafından hastane ortamında yapılan medikal ayak bakımı tercih edilmelidir.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için mutlaka hekiminize başvurun.